W obracającej się konstrukcji odczuwalne przyspieszenie wynosi a = ω²r. Kieruje się od osi obrotu na zewnątrz i rośnie liniowo z odległością od niej, więc „dół” to zewnętrzna ściana, a na osi panuje nieważkość. Kto się porusza, czuje dodatkowo przyspieszenie Coriolisa −2ω×v: przy małym promieniu i szybkim obrocie przedmioty spadają krzywo, a bieg z obrotem i pod obrót daje różny ciężar. Zamknięta skorupa niczego w swoim wnętrzu nie przyciąga (twierdzenie o powłoce), dlatego w sferze Dysona działa tylko gwiazda, która ciągnie do środka.
Wspólną granicą wszystkich obrotowych megastruktur jest materiał. Sam pierścień potrzebuje wytrzymałości właściwej σ/ρ ≈ v², a przy 1 g prędkość obwodu wynosi v = √(gR). Stal wystarcza do kilku–kilkunastu km promienia, nanorurki węglowe do ok. 1000 km. Struktury w skali AU (Ringworld, wirująca sfera Dysona) wymagają materiałów o 4–5 rzędów wielkości mocniejszych niż cokolwiek znanego. Konstrukcje „dynamiczne” (pierścień orbitalny, pętla Lofstroma, planeta suprapowierzchniowa) omijają ten problem: zamiast wytrzymałości używają pędu szybko płynącej masy.
Kliknij „▶”, żeby otworzyć symulację danej struktury.
| Koncepcja | Autor / źródło | Co to jest | Skąd ciążenie | |
|---|---|---|---|---|
| Habitaty obrotowe | ||||
| ▶ | Sfera Bernala | J.D. Bernal, 1929; Island One (NASA, 1975) | Kula ~500 m średnicy, mieszkańcy w pasie równikowym, na tarasach | Obrót; ku biegunom ciążenie słabnie, a „dół” się przechyla |
| ▶ | Torus Stanforda | NASA/Stanford, 1975 | Pierścień 1,8 km średnicy, ~10 tys. osób, 1 obr/min, szprychy do piasty | Obrót (~0,9–1 g) |
| ▶ | Kalpana One | Globus i in., 2007 | Krótki cylinder R≈250 m, bez luster; obraca się stabilnie wokół osi największego momentu bezwładności | Obrót |
| ▶ | Cylinder O'Neilla | G.K. O'Neill, „The High Frontier”, 1976 | Island Three: para przeciwbieżnych cylindrów 8×32 km z lustrami | Obrót |
| ▶ | Cylinder McKendree | Tom McKendree (NASA), 2000 | Cylinder z nanorurek, R≈460 km, długość ~4600 km | Obrót |
| ▶ | Pierścień Bishopa | Forrest Bishop, 1997 | Pierścień R≈1000 km, szerokość 500 km, bez dachu, atmosferę trzymają ściany | Obrót |
| ▶ | Topopolis | Pat Gunkel; L. Niven, „Bigger than Worlds”, 1974 | Rura jak cylinder O'Neilla zawinięta wokół gwiazdy w pętlę albo węzeł torusowy („kosmiczne spaghetti”) | Obrót rury wokół własnej osi |
| ▶ | Orbital | Iain M. Banks, cykl „Kultura” | Pierścień R≈1,9 mln km krążący wokół gwiazdy; jeden obrót = jedna doba | Obrót (materiał fikcyjny) |
| ▶ | Ringworld | Larry Niven, 1970 | Pierścień R = 1 AU wokół gwiazdy, szerokość 1,6 mln km, kwadraty cienia dla nocy | Obrót 1200 km/s, „scrith”; niestabilny w swojej płaszczyźnie |
| ▶ | Globus Cassus | Christian Waldvogel, 2004 (projekt artystyczny) | Ziemia przebudowana w wydrążoną, wirującą kulę z mieszkańcami po wewnętrznej stronie | Obrót |
| Gwiazdy i energia | ||||
| ▶ | Sfera / rój / bańka Dysona | F. Dyson, Science 131 (1960) | Powłoka albo rój kolektorów na orbitach; bańka: statyty zawieszone na ciśnieniu światła | Brak (rój); obrót (powłoka) |
| ▶ | Pierścień Dysona | wariant roju Dysona | Kolektory na jednej wspólnej orbicie; najprostszy pierwszy etap roju | Brak (swobodny spadek) |
| ▶ | Mózg Matrioszki | Robert Bradbury, 1997 | Zagnieżdżone powłoki Dysona; każda zasila obliczenia ciepłem odpadowym poprzedniej | Grawitacja gwiazdy |
| ▶ | Mózg Jowisza | R. Bradbury i in. | Komputer wielkości planety z „computronium” | Własna grawitacja |
| ▶ | Napęd Szkadowa | Leonid Szkadow, 1987 | Lustro-statyt asymetrycznie odbija światło gwiazdy, więc gwiazda dostaje ciąg | Statyt |
| ▶ | Napęd Caplana | Matthew Caplan, Acta Astronautica (2019) | Platforma zasilana rojem Dysona zbiera materię gwiazdy i wyrzuca strumień syntezy, przesuwając gwiazdę | Równowaga ciągu i grawitacji |
| ▶ | Starlifting | D. Criswell, 1985 | Wydobywanie materii z gwiazdy polami magnetycznymi | Grawitacja gwiazdy (~28 g na Słońcu) |
| ▶ | Wiązka Nicolla-Dysona | James Nicoll | Rój Dysona skupiający całą moc gwiazdy w jedną wiązkę laserową | — |
| ▶ | Sfera Penrose'a | wg procesu Penrose'a (1969) | Pozyskiwanie energii z ergosfery wirującej czarnej dziury i z dysku akrecyjnego | Grawitacja czarnej dziury, pływy |
| Światy-dyski i powłoki | ||||
| ▶ | Dysk Aldersona | Dan Alderson | Płyta od orbity Merkurego do Jowisza, gwiazda w otworze, życie po obu stronach | Grawitacja samego dysku, prostopadle do powierzchni |
| ▶ | Planeta suprapowierzchniowa | Paul Birch, 1991 | Powłoka wokół gazowego olbrzyma, podparta dynamicznie strumieniami masy | Grawitacja olbrzyma |
| ▶ | Shellworld / paraterraformacja | I.M. Banks („Matter”); koncepcja „worldhouse” | Dach nad całą planetą trzymający atmosferę albo zagnieżdżone skorupy na wieżach | Grawitacja planety |
| ▶ | Bubbleworld | Dani Eder | Ogromna bańka wodoru w cienkiej membranie | Własna grawitacja gazu |
| ▶ | Ekumenopolis | K. Doxiadis (termin); Trantor, Coruscant | Planeta w całości zabudowana miastem | Grawitacja planety |
| Infrastruktura orbitalna | ||||
| ▶ | Winda kosmiczna | Ciołkowski 1895; Arcutanow 1960 | Lina od równika poza orbitę geostacjonarną | Grawitacja i siła odśrodkowa znoszą się na GEO |
| ▶ | Pierścień orbitalny | Paul Birch, 1982 | Wirnik szybszy od orbitalnej podtrzymuje nieruchome stacje i kable do ziemi | Podparcie dynamiczne |
| ▶ | Pętla startowa | Keith Lofstrom, 1981 | Pas żelaza pędzący ~14 km/s uniesiony na ~80 km; maglev wynoszący ładunki | Podparcie dynamiczne |
| ▶ | Skyhook | H. Moravec, 1977 | Tether wirujący na orbicie, który chwyta ładunki z atmosfery | Obrót tethera |
| ▶ | StarTram | J. Powell, G. Maise, 2001 | Tunel maglev wystrzeliwujący ładunki i ludzi na orbitę | Przyspieszenie startu |
Źródła: Wikipedia („Megastructure”, „Topopolis” i hasła szczegółowe), Isaac Arthur „Megastructure Compendium”, Orion's Arm Encyclopedia Galactica; F. Dyson, Search for Artificial Stellar Sources of Infrared Radiation, Science 131 (1960); G. O'Neill, The High Frontier (1976); R. Johnson, C. Holbrow (red.), Space Settlements: A Design Study, NASA SP-413 (1977); M. Caplan, Stellar engines: Design considerations for maximizing acceleration, Acta Astronautica 165 (2019); L. Niven, Bigger than Worlds (1974); P. Birch, Orbital Ring Systems and Jacob's Ladders, JBIS (1982). Liczby w symulacjach są rzędu wielkości; parametry konstrukcji fikcyjnych (Orbital, Ringworld) różnią się między źródłami. Wszystkie wizualizacje są w skali umownej, a przesadzone wymiary (grubości, szerokości) opisuje legenda każdej sceny.